یبوست به دشواری در دفع مدفوع گفته میشود؛ که همراه با حرکات کم روده ای یا تخلیه دردناک، سخت یا ناقص میباشد. شاید بپرسید:« یبوست تا چند روز طبیعی است؟» از نظر علمی اگر فرد از سه بار در روز تا سه بار در هفته اجابت مزاج دارد، دفع او طبیعی است. پس یبوست به حالتی اطلاق میشود که فرد کمتر از 3 بار در هفته یا سختی در اجابت مزاج داشته باشد.
خیلی از افراد در چنین موقعیتی میپرسند:« چی بخوریم که یبوستمون برطرف بشه؟». در صورتی که از یبوست رنج میبرید یا دوست دارید اطلاعات علمی خود را در این باره بالا ببرید، با ما همراه باشید.
علت اصلی یبوست چیست؟
مصرف ناکافی فیبر غذایی! اینکه فیبر چیست و در چه مواد غذایی پیدا میشود در ادامه این مقاله گفته شده است.
چرا افراد به یبوست مبتلا میشوند؟
به طور کلی یبوست زمانی ایجاد میشود که مدفوع به آرامی از روده بزرگ عبور کند. در چنین موقعیتی آب مدفوع بیش از حد جذب بدن میشود و مدفوع خشک و سخت میشود. یبوست علل مختلفی میتواند داشته باشد. از جمله این علل عبارتند از:
- مصرف ناکافی فیبر در غذا
- کم تحرکی
- مصرف کم مایعات
- بی توجهی به احساس دفع
- عوارض برخی از داروها مانند مسکنهای اپیوئیدی، داروهای فشار خون، ضد تشنجها، ضد افسردگیها، ضد حساسیتها
- اختلالات ماهیچههای کف لگن
- انسداد روده
- بیماریهای زمینهای مانند دیابت، کم کاری تیروئید، افسردگی و…
- جنسیت زن در بزرگسالان
- بالا رفتن سن
- چاقی و شاخص توده بدنی بالا
- وضعیت اقتصادی-اجتماعی پایین
- سبک زندگی نامناسب
در بین این عوامل مصرف ناکافی فیبر در غذا علت اصلی یبوست است اما درمان بیماریهای زمینهای همیشه باید راهکار اصلی درمان باشد.
انواع یبوست
یبوست به 2 دسته اصلی تقسیم میشود:
- یبوست اولیه: یبوست اولیه که به عنوان یبوست ایدیوپاتیک یا عملکردی نیز شناخته میشود و در اثر مشکلات جسمی یا عملکردی ایجاد میشود زمانی که که هیچ اختلال زمینهای دیگری شناسایی نشود.
- یبوست ثانویه در اثر موارد زیر میتواند ایجاد شود:
- کمبود فیبر غذایی، کم تحرکی، مصرف کم مایعات، داروها، سبک زندگی نامناسب
- انسداد روده ناشی از سرطانها، چسبندگی و گرفتگیهای روده
- عوامل روانی مانند اضطراب، افسردگی، زوال عقل یا اختلالات خوردن
- ناهنجاریهای متابولیکی مانند عدم تعادل الکترولیتها، دیابت و کم کاری تیروئید، نارسایی قلبی، چاقی، بارداری، بیماری سلیاک، رشد بیش از حد باکتریهای روده کوچک، سندروم روده تحریک پذیر (IBS) و…
یبوست همچنین میتواند کوتاه مدت یا بلند مدت (مزمن) باشد. در یبوست مزمن علاوه بر اصلاحات سبک زندگی ممکن است درمان و کنترل دیگر بیماریهای زمینهای در اولویت باشد.
علائم یبوست در زنان و مردان:
خیلی از افراد میپرسند:« از کجا بفهمیم یبوست داریم یا خیر؟» علائم یبوست موارد زیر است:
- اجابت مزاج کمتر از 3 بار در هفته
- دفع مدفوع سخت، خشک و دردناک
- زور زدن هنگام اجابت مزاج
- حس این که تمام مدفوع خارج نشده (اجابت مزاج ناقص)
- استفاده از انگشت برای دفع مدفوع
نکته: اگر فردی دو تا یا بیشتر از این علائم را به مدت سه ماه یا بیشتر داشت، وی به یبوست مزمن مبتلا است.
چه زمانی یبوست خطرناک است؟
در صورتی که هر یک از علائم زیر را داشتید، فورا به پزشک مراجعه کنید:
- 3 هفته متوالی یبوست داشتید.
- علائمی که مانع از کارهای روزمرهتان میشود.
- در مدفوع خود خون دیدید یا مدفوع قیری رنگ دارید.
- از مقعدتان خونریزی دارید یا روی دستمال توالت خون دیدید.
- تغییرات غیر طبیعی در رنگ یا شکل مدفوع دارید.
- درد شکمی مداوم دارید.
- کاهش وزن ناخواسته داشتید.
تشخیص یبوست:
یبوست در مطب پزشک با یکسری از معاینات بالینی مانند بررسی سفتی و دردهای شکمی، بررسی مقعد و بافتهای اطراف آن تشخیص داده میشود. اگر چه ممکن است تستهای زیر برای تشخیصهای افتراقی یا تشخیص بیماریهای زمینهای به کار برود:
- آزمایش خون برای تشخیص بیماریهای زمینهای مثل تست تیروئید یا قند خون.
- اندوسکوپی مثل کولونسکوپی و سیگمویدوسکوپی
- تصویربرداری با اشعه ایکس یا CT اسکن
- تست حرکات رودهای و مدفوع
رژیم غذایی برای درمان یبوست:
یبوست اغلب با تغییر رژیم غذایی، ورزش و داروهای بدون نسخه میتواند درمان شود. درمان تغذیهای یبوست بر 2 اصل است:
- مصرف کافی فیبر غذایی
- مصرف مقادیر کافی مایعات
۱. مصرف فیبر کافی
فیبرها ترکیباتی هستند که در دستگاه گوارش ما قابل هضم نیستند. به عنوان مثال هنگامی که برای صبحانه عدسی میخوریم، فیبرهای غذایی موجود در آن هضم نمیشوند و حجم مدفوع را افزایش میدهند؛ آب را به خود جذب میکنند؛ مدفوع را نرمتر و روانتر میکنند؛ حرکات رودهای را تنظیم میکنند و در نتیجه از یبوست جلوگیری یا آن را درمان میکنند.
شاید بپرسید که میزان توصیه شده فیبر چقدر است؟ باید میزان مصرف روزانه فیبر برای زنان بالغ ۲۵ گرم و برای مردان بالغ ۳۸ گرم باشد.
چگونه فیبر را به رژیم غذاییمان اضافه کنیم؟ اگر میزان مصرف فیبر شما کمتر از حد توصیه شده است، فیبر باید به آرامی و بهصورت تدریجی به رژیم غذایی اضافه شود تا در نهایت به ۲۵ تا ۳۰ گرم در روز برسد.
نکته مهم: افزایش فیبر در رژیم غذایی حتماً باید با مصرف مایعات کافی همراه باشد.
منابع غذایی غنی از فیبر: سبزیجات، حبوبات (مانند لوبیا و عدس)، میوهها (مانند سیب، گلابی و آلو) و غلات کامل.
منبع غذایی (100 گرم) | فیبر کل (گرم) (تقریبی) |
جو (نصف لیوان پخته) | 3.9 |
آلو (یک عدد متوسط) | 1.5 |
سیب (یک عدد متوسط) | 4 |
گلابی (یک عدد متوسط) | 4 |
لوبیا قرمز (نصف لیوان پخته) | 6 |
عدس (نصف لیوان پخته) | 8 |
مشاوره رایگان!
سوالی دارید؟
شما میتوانید به راحتی و در سریعترین زمان ممکن با ارسال پیام به واتسآپ مشاوره رایگان دریافت کنید و جواب سوالات خود را بیابید.
09360504775
2. مصرف مقادیر کافی مایعات
مصرف مایعات باید حداقل ۲ لیتر (معادل 8 لیوان) در روز باشد. در طول روز به مقدار کافی از مایعاتی مثل آب، آبمیوه و سوپ استفاده شود.
نکات عملی و کاربردی برای درمان فوری یبوست:
- افزودن سبوس گندم فرآوری نشده به غذاها.
- خوردن روزانه یک لیوان آب گرم و خاکشیر (یک قاشق مرباخوری در یک لیوان آب گرم)
- استفاده از روغنهای مایع همراه سالاد مانند روغن زیتون.
- خوردن برگ آلو، زردآلو یا انجیر خیسانده شده در آب.
- مصرف انجیر، زرد آلو و آلوی تازه.
- افزایش مصرف نانهای سبوسدار (مانند سنگک) و غلات کامل.
- مصرف روزانه ۵ تا ۸ عدد از سبزیجات و میوهها.
- مصرف روزانه حبوبات، آجیل و دانهها.
- 150 دقیقه ورزش و پیادهروی در هفته.
⚠️ توجه: برای بیماران مبتلا به سندرمهای جدی عدم تحرک، اختلالات عصبی و عضلانی، مصرف مزمن داروهای اپیوئیدی (مسکن و مخدر)، اختلالات کف لگن یا سایر بیماریهای دستگاه گوارش، افزایش فیبر کمکی نمیکند. در این موارد، درمان اختلال زمینهای اهمیت دوچندان دارد.
درمان یبوست با داروهای ملین:
انواع مسهلها | روش اثرگذاری | مثال |
مسهلهای هیدروفیلیک | جذب آب و افزایش حجم مدفوع | فیبرهای غذایی، کربوکسی متیل سلولوز، پسیلیوم (مانند موسیلیوم) |
مسهلهای اسموتیک | افزایش حرکات روده بزرگ، کشیدن آب به داخل روده | املاح منیزیم، لاکتولوز |
مسهلهای محرک (تماسی) | افزایش حرکات روده یا کاهش جذب مایع و الکترولیتها | روغن کرچک، سنا، بیزاکودیل |
نرمکنندههای مدفوع | نرم کردن مدفوع | پارافین، گلیسیرین |
🚨 نکته ایمنی: مسهلهای نرمکننده مدفوع نباید به صورت طولانیمدت به کار بروند، زیرا در مصرف طولانیمدت ممکن است با دفع پتاسیم، موجب بروز کاهش پتاسیم خون (هیپوکالمی) شوند.
دیگر روشهای درمانی یبوست:
در ادامه با یک سری از روشهای درمانی یبوست آشنا میشویم که به تازگی در دنیا مطرح شده و طرفداران زیادی دارند:
- پروبیوتیکها (Probiotics): مصرف مکملهای حاوی باکتریهای مفید روده (پروبیوتیکها) میتواند به تعادل فلور میکروبی روده کمک کند. مطالعات نشان دادهاند که برخی سویههای پروبیوتیک میتوانند زمان عبور مدفوع از روده را کاهش داده و علائم یبوست را بهبود بخشند.
- مدیریت استرس و رژیم ذهنی-روده (Gut-Brain Axis): از آنجا که استرس، اضطراب و افسردگی میتوانند با کند کردن حرکت روده باعث یبوست شوند، مدیریت عوامل روانی از طریق تکنیکهای آرامشبخش (مانانند مدیتیشن و یوگا) میتواند به درمان کمک کند.
- تمرین برای ایجاد عادات دفعی مناسب: حتما هنگام احساس دفع به آن پاسخ دهید. برای اجابت مزاج همچنین میتوانید برنامهریزی کنید؛ به عنوان مثال 15 تا 45 دقیقه بعد از وعده غذایی سعی کنید که دفع داشته باشید چرا که هضم و جذب به حرکت مدفوع کمک میکند.
- تنقیه: اگر روشهای دیگر جواب ندادند، از تنقیه استفاده میشود. اینکار در بیمارستان انجام میشود، اما بدون نسخه هم میشود وسیله لازم آن را از داروخانه تهیه کرد. در تنقیه از طریق مقعد مایع به روده بزرگ به آرامی تزریق میشود. پس از گذشت مدت زمانی مدفوع سفت این آب را به خود جذب میکند و دفع برقرار میشود.
- شیافها: شیافها کپسولهای حاوی مسهل هستند که از طریق مقعد وارد بدن شده و عمل میکنند.
- تمرینات عضلات کف لگن: در صورتی علت یبوست اختلال در عضلات کف لگن باشد، برای شما این عضلات به کمک دستگاههای مخصوص تمرین داده میشود که عضلات یاد بگیرند چگونه در چه زمانی شل شده و دفع اتفاق بیفتد.
- اقدامات جراحی: جراحی معمولاً آخرین راه حل برای یبوست است و تنها در موارد شدید که انسداد مکانیکی، پرولاپس رکتوم، یا عوارض جدی دیگر دیده میشوند، انجام میشود.
یبوست در دوران بارداری
یبوست در بارداری میتواند ناشی از تغییرات هورمونی، کندی هضم و جذب، یا استفاده از مکمل آهن باشد.
توصیههای ویژه برای بارداری:
- مصرف کافی مایعات و سالاد در برنامه غذایی روزانه.
- مصرف میوههای تازه، سبزیهای خام و پخته، غلات و حبوبات (مانند نخود، لوبیا و عدس).
- مصرف نان سبوسدار.
- توصیه میشود انجیر، آلوی تازه یا بهصورت برگه یا آب آلو مصرف شود.
- در صورت نیاز، تغییر نوع مکمل آهن توصیه میشود.
نکته مهم این است که ملینها در دوران بارداری مجاز نیستند، بهجز موسیلیوم که حتماً باید با مصرف همزمان حداقل ۱ لیوان آب باشد.
عوارض یبوست مزمن و طولانی مدت:
یبوست اگرچه در ابتدا یک مشکل ساده به نظر میرسد، اما در طولانی مدت میتواند منجر به عوارض جدی و دردناکی شود که نیاز به درمان تخصصی دارند؛ عوارضی همچون:
۱. بواسیر (هموروئید): فشار بیش از حد و زور زدن برای دفع مدفوع سفت، باعث میشود رگهای اطراف مقعد و رکتوم متورم و ملتهب شوند که به آن بواسیر میگویند. بواسیر میتواند با درد، خارش و خونریزی همراه باشد.
۲. شقاق مقعدی (Anal Fissure): عبور مدفوع بسیار بزرگ یا سفت باعث ایجاد پارگی و شکافهای کوچک در پوست اطراف مقعد میشود. این وضعیت (شقاق) درد شدیدی ایجاد میکند و ممکن است همراه با خونریزی هنگام اجابت مزاج باشد.
۳. نهفتگی مدفوع (Fecal Impaction): در موارد یبوست شدید و مزمن، مدفوع خشک و سفت در رکتوم و کولون جمع میشود و یک توده سخت ایجاد میکند که بدن نمیتواند آن را خارج کند. این یک وضعیت جدی پزشکی است که نیاز به مداخله فوری پزشک دارد.
۴. پرولاپس رکتوم (افتادگی رکتوم): زور زدنهای مکرر برای دفع مدفوع، میتواند باعث شود که بخشهایی از رکتوم یا روده از سوراخ مقعد از بدن خارج شود.
۵. هیپوکالمی (کاهش پتاسیم خون): همان طور که در بخش قبل ذکر شد، استفاده طولانیمدت و نامناسب از برخی انواع ملینها (بهویژه مسهلهای نرمکننده مدفوع) ممکن است با دفع بیش از حد پتاسیم، باعث کمبود پتاسیم خون شوند.
پیشگیری از یبوست:
با چند قدم ساده میتوانید از یبوست پیشگیری کنید:
- همانطور که بالاتر یادگرفتید، فیبر غذایی بالایی دریافت کنید؛ مصرف مکرر حبوبات، سبزیجات، میوهها و غلات کامل.
- غذاهای حاوی فیبر کم مانند فست فودها و غذاهای فراوری شده را کمتر مصرف کنید.
- روزانه 8 لیوان آب و مایعات مصرف کنید.
- تحرک داشته باشید و مرتبا ورزش کنید.
- هر وقت احساس دفع داشتید، سریعا سرویس بهداشتی بروید.
- روتین اجابت مزاجتان را کنترل کنید.
لب کلام
در این مقاله از کلینیک نیکان یاد گرفتید که یبوست چیست، چرا ایجاد میشود و چگونه میتوان آن را به روشهای مختلف درمان کرد. مهمترین نکته در درمان یبوست این است که باید اول ریشه آن را پیدا کرد؛ سپس کم عارضهترین راه را برای درمان آن انتخاب کرد و هیچگاه نباید از درمان آن چشم پوشی شود چرا که ممکن است عوارض بدتری به دنبال آن بیاید.🥰
برای رزرو نوبت و مشاوره با بهترین متخصص جراحی داخلی در خزانه بخارایی و شریعتی تهران، میتوانید با کلینیک نیکان تماس بگیرید.
سوالات متداول:
یبوست تا چند روز طبیعی است؟
یبوست زمانی گفته میشود که فرد کمتر از 3 بار در هفته اجابت مزاج دارد. بین 3 بار در روز تا 3 بار در هفته دفع فرد طبیعی است.
یبوست طولانی مدت نشانه چیست؟
یبوست مزمن یا طولانی مدت میتواند ناشی از بیماریهای زمینهای باشد. دیابت، کم کاری و پرکاری تیروئید، سندروم روده تحریک پذیر و بیماریهای عصبی مثل MS و پارکینسون و بارداری میتواند منجر به یبوست شوند.
یبوست عصبی چیست؟
یبوستی که به خاطر بیماریهای عصبی و عوامل روانی مانند اضطراب، افسردگی، زوال عقل یا اختلالات خوردن ایجاد میشود، به یبوست عصبی شناخته میشود. داروهای ضد تشنج و ضد افسردگی میتوانند نیز یبوست بدهند که عوض کردن نوع دارو میتواند کمک کننده باشد.
درمان یبوست در نوزادان چیست؟
جالب است بدانید که در نوزادان نیز یبوست شایع است به خصوص زمانی که از شیر مادر به تغذیه تکمیلی روی میآورند. بهترین و کم خطرترین درمان برای نوزادان دادن غذاهای پرفیبر و آبکی مثل آش جو و حبوبات به آنها است.
منابع
کتاب تغذیه و رژیم درمانی کراوس